گیاهان دارویی از جمله فرآورده‌های طبیعی هستند که پس از برداشت، خشک‌کردن و فرآوری برای مدتی قابل نگهداری‌اند. بااین‌حال، خشک‌شدن گیاه به معنای توقف کامل فرآیندهای شیمیایی و زیستی نیست. بسیاری از ترکیبات موجود در گیاهان دارویی، از جمله اسانس‌ها، ترکیبات فنولی، فلاونوئیدها و سایر مواد فعال، در طول زمان و تحت تأثیر عوامل محیطی دچار تغییر می‌شوند.
به همین دلیل، باید میان فاسدشدن ظاهری، کاهش کیفیت و کاهش پایداری ترکیبات مؤثر تفاوت قائل شد. یک گیاه خشک ممکن است برای مدت طولانی ظاهر قابل‌قبولی داشته باشد، اما بخشی از ترکیبات ارزشمند آن در اثر نور، گرما، رطوبت، اکسیژن یا نگهداری نامناسب کاهش یافته باشد. دستورالعمل‌های سازمان جهانی بهداشت نیز بر کنترل رطوبت، دما، نور و شرایط محیطی در نگهداری مواد گیاهی دارویی تأکید دارند.
آیا گیاهان خشک واقعاً تاریخ انقضا دارند؟
پاسخ کوتاه این است که بله، اما مفهوم تاریخ انقضا در گیاهان دارویی با مواد غذایی کاملاً یکسان نیست.
در فرآورده‌های دارویی گیاهی، ماندگاری بر اساس توانایی محصول برای حفظ مشخصات کیفی و مقدار قابل‌قبول ترکیبات شاخص در طول دوره تعیین‌شده ارزیابی می‌شود. EMA نیز برای فرآورده‌های دارویی گیاهی، پایداری ترکیبات فعال یا نشانگرهای شیمیایی را در طول عمر محصول مورد توجه قرار می‌دهد.
در گیاهان خشک فله‌ای که بدون تاریخ تولید و مشخصات استاندارد خریداری می‌شوند، تعیین یک عدد ثابت برای همه گیاهان علمی نیست؛ زیرا سرعت افت کیفیت به نوع گیاه، بخش مورد استفاده، روش خشک‌کردن، میزان خردشدگی، بسته‌بندی و شرایط نگهداری وابسته است.
بنابراین بهتر است به جای این تصور که «گیاه خشک هرگز خراب نمی‌شود»، آن را ماده‌ای با پایداری محدود و وابسته به شرایط در نظر گرفت.
چه عواملی تاریخ ماندگاری گیاهان دارویی را تعیین می‌کنند؟
۱. میزان رطوبت
رطوبت یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر پایداری گیاهان خشک است. افزایش رطوبت می‌تواند شرایط مناسبی برای رشد کپک و میکروارگانیسم‌ها فراهم کند و همچنین موجب تغییرات نامطلوب در ساختار و ترکیبات گیاه شود.
به همین دلیل، گیاهان دارویی باید پس از خشک‌شدن در محیط خشک نگهداری شوند. سازمان جهانی بهداشت نیز بر حفاظت مواد گیاهی از رطوبت و توجه ویژه به شرایط محیطی هنگام نگهداری تأکید می‌کند.
۲. دما
افزایش دما می‌تواند سرعت برخی واکنش‌های شیمیایی و تخریب ترکیبات حساس را افزایش دهد. ترکیبات فرّار نیز ممکن است در شرایط نامناسب سریع‌تر از بین بروند.
از این رو، نگهداری گیاهان خشک در محیط خنک و با دمای نسبتاً پایدار، یکی از اصول مهم افزایش ماندگاری آن‌هاست. WHO برای مواد گیاهی دارویی بر کنترل دما متناسب با ویژگی محصول تأکید دارد.
۳. نور
نور، به‌خصوص در مورد ترکیبات حساس به نور، می‌تواند موجب تغییرات شیمیایی و کاهش کیفیت شود. تغییر رنگ بعضی گیاهان در طول نگهداری نیز می‌تواند نشانه‌ای از تغییرات شیمیایی باشد؛ البته تغییر رنگ به‌تنهایی برای تعیین میزان افت ترکیبات فعال کافی نیست.
برای مواد گیاهی حساس به نور، WHO استفاده از ظروف مقاوم در برابر نور یا نگهداری در محیط تاریک را توصیه می‌کند.
۴. اکسیژن
تماس طولانی‌مدت با اکسیژن می‌تواند فرآیندهای اکسیداسیون را تشدید کند. این مسئله به‌ویژه برای ترکیباتی که نسبت به اکسیداسیون حساس هستند اهمیت دارد.
بسته‌بندی مناسب و کاهش تماس غیرضروری گیاه با هوای محیط می‌تواند به حفظ کیفیت کمک کند.
۵. میزان خردشدگی
گیاهان خردشده و پودرها معمولاً نسبت سطح به حجم بیشتری نسبت به قطعات کامل گیاه دارند. در نتیجه، تماس آن‌ها با هوا، رطوبت و نور بیشتر است.
به همین دلیل، در شرایط مشابه، نگهداری گیاه به شکل کامل یا با حداقل خردشدگی می‌تواند به حفظ برخی ویژگی‌های کیفی کمک کند.
۶. نوع بسته‌بندی
بسته‌بندی مناسب باید تا حد امکان محصول را در برابر رطوبت، نور، هوا، آلودگی و حشرات محافظت کند.
ظرفی که به‌خوبی بسته نمی‌شود یا بارها در معرض هوای مرطوب قرار می‌گیرد، می‌تواند ماندگاری گیاه را کاهش دهد. WHO نیز بر فراهم‌کردن شرایط مناسب رطوبت، دما و محافظت از مواد گیاهی در زمان نگهداری تأکید دارد.
آیا گیاه خشک با گذشت زمان فاسد می‌شود؟
گیاهان خشک معمولاً مانند مواد تازه دچار فساد سریع نمی‌شوند، زیرا کاهش آب فعالیت بسیاری از میکروارگانیسم‌ها را محدود می‌کند. اما این موضوع به معنی مصونیت کامل در برابر فساد نیست.
اگر گیاه در معرض رطوبت قرار گیرد، احتمال رشد کپک و سایر آلودگی‌های میکروبی افزایش پیدا می‌کند. همچنین آلودگی با حشرات یا جانوران و انتقال آلودگی از محیط نیز می‌تواند کیفیت محصول را کاهش دهد. WHO برای نگهداری مواد گیاهی بر جلوگیری از ورود حشرات و جانوران و کاهش خطر کپک و آلودگی تأکید
