عرقیات گیاهی یکی از فرآورده‌های شناخته‌شده در طب سنتی و گیاه‌درمانی هستند که از تقطیر گیاه یا بخش‌های معطر آن با آب به دست می‌آیند. این محصولات در فرهنگ‌های مختلف سابقه طولانی دارند و به دلیل رایحه، ترکیبات فرّار و برخی مواد محلول در آب موجود در آن‌ها، برای اهداف گوناگون مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
با وجود رواج گسترده عرقیات، لازم است میان کاربرد سنتی، ویژگی شیمیایی محصول و اثر درمانی اثبات‌شده تفاوت قائل شد. همه عرقیات اثر دارویی قطعی و یکسان ندارند و کیفیت ماده اولیه، روش تقطیر، میزان ترکیبات فرّار، کیفیت آب و شرایط بسته‌بندی می‌تواند بر ویژگی محصول نهایی تأثیر بگذارد. راهنماهای علمی EMA نیز برای فرآورده‌های گیاهی بر شناسایی ماده اولیه، کنترل ترکیبات، آلاینده‌ها، فرآیند تولید و پایداری محصول تأکید می‌کنند.
عرق گیاهی چیست؟
عرق گیاهی یا فرآورده حاصل از تقطیر آبی گیاه، مایعی است که در جریان تقطیر آب و ماده گیاهی به دست می‌آید. در فرآیند تقطیر، بخار آب با ترکیبات فرّار گیاه همراه می‌شود و پس از سردشدن بخار، مایع حاصل جمع‌آوری می‌شود.
در روش‌های مختلف تقطیر، بخشی از ترکیبات فرّار گیاه وارد فاز تقطیرشده می‌شوند. سازمان جهانی بهداشت نیز تقطیر با آب یا بخار را یکی از روش‌های استخراج ترکیبات فرّار گیاهان معرفی می‌کند و اشاره دارد که نوع روش، وضعیت ماده گیاهی، دما، فشار بخار و مدت زمان تقطیر بر کیفیت فرآورده حاصل تأثیر دارند.
از نظر علمی، بنابراین نمی‌توان عرق گیاهی را صرفاً «آب حاوی تمام خواص گیاه» دانست؛ زیرا ترکیبات موجود در آن تنها بخشی از مجموعه مواد شیمیایی گیاه را شامل می‌شوند.
تفاوت عرقیات گیاهی با اسانس‌ها
اسانس‌ها و عرقیات ممکن است در یک فرآیند تقطیر در کنار یکدیگر تولید شوند، اما از نظر ترکیب و غلظت یکسان نیستند.
اسانس گیاهی بخش غلیظ‌تر و عمدتاً آب‌گریزِ ترکیبات فرّار گیاه است. اسانس‌ها معمولاً حاوی غلظت بسیار بالاتری از ترکیبات فرّار هستند و ویژگی شیمیایی آن‌ها با عرق گیاهی تفاوت دارد. EMA نیز اسانس‌ها را به‌عنوان گروهی از فرآورده‌های گیاهی با الزامات کیفی و فرآیند تولید اختصاصی مورد بررسی قرار می‌دهد.
در مقابل، عرق گیاهی بخش آبی حاصل از فرآیند تقطیر است که می‌تواند حاوی مقدار محدودی از ترکیبات فرّار و برخی اجزای محلول در آب باشد.
به همین دلیل، عرق گیاهی را نباید صرفاً شکل رقیق‌شده اسانس دانست و همچنین نباید غلظت و نحوه مصرف اسانس را به عرقیات تعمیم داد.
تفاوت عرقیات با عصاره‌های گیاهی
عصاره گیاهی از استخراج ترکیبات گیاه با استفاده از یک حلال مناسب و سپس جداسازی یا تغلیظ مواد استخراج‌شده حاصل می‌شود. بسته به روش استخراج، می‌توان طیف متفاوتی از ترکیبات گیاه را به دست آورد.
در مقابل، در تقطیر بیشتر تمرکز بر جداسازی و انتقال ترکیبات فرّار است. بنابراین ترکیب شیمیایی عرق تقطیری با عصاره آبی یا الکلی یک گیاه یکسان نیست.
EMA نیز استخراج، تقطیر، تغلیظ، خالص‌سازی و سایر فرآیندهای مشابه را روش‌های متفاوت تهیه فرآورده‌های گیاهی می‌داند.
فرآیند تولید عرقیات گیاهی
تقطیر سنتی
در روش سنتی، بخش مناسب گیاه همراه با آب داخل دستگاه تقطیر قرار می‌گیرد. با حرارت دادن، آب به بخار تبدیل شده و بخار از میان ماده گیاهی عبور می‌کند. ترکیبات فرّار همراه بخار حرکت کرده و پس از ورود به بخش سردکننده، متراکم می‌شوند.
مایع تقطیرشده در مخزن جمع‌آوری می‌شود و در صورت وجود ترکیبات روغنی قابل‌توجه، ممکن است بخشی از اسانس نیز از فاز آبی جدا شود.
کیفیت عرق حاصل از این روش به عواملی مانند نوع و کیفیت گیاه، نسبت آب به ماده گیاهی، شدت حرارت، زمان تقطیر، وضعیت دستگاه و کیفیت آب بستگی دارد.
تقطیر صنعتی
در تولید صنعتی، فرآیند تقطیر با تجهیزات کنترل‌شده‌تر انجام می‌شود و عواملی مانند دما، فشار، زمان، مقدار ماده اولیه و کیفیت آب می‌توانند دقیق‌تر کنترل شوند.
این کنترل اهمیت زیادی دارد، زیرا شرایط فرآیند می‌تواند بر مقدار و ترکیب مواد فرّار موجود در محصول نهایی تأثیر بگذارد. WHO نیز تأکید می‌کند که پارامترهای فرآیند تقطیر باید برای دستیابی به کیفیت مطلوب تعریف و کنترل شوند.
پس از تقطیر، کنترل‌های کیفی می‌توانند شامل بررسی هویت ماده گیاهی، ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی، آلودگی‌های میکروبی و سایر مشخصات مرتبط با محصول باشند. چنین رویکردی با اصول کلی کنترل کیفیت فرآورده‌های دارویی گیاهی در راهنماهای EMA همخوانی دارد.
دسته‌بندی عرقیات گیاهی بر اساس کاربرد
عرقیات را می‌توان بر اساس کاربرد سنتی و هدف مصرف در گروه‌های مختلف قرار داد. بااین‌حال، این دسته‌بندی به معنای اثبات اثر درمانی قطعی نیست و شواهد علمی هر گیاه باید جداگانه بررسی شود.
عرقیات مورد استفاده برای آرامش
